Αφιέρωμα στους Μεγάλους Θεωρητικούς του Βυζαντίου και Μεταβυζαντίου

Αφιέρωμα στους Μεγάλους Θεωρητικούς του Βυζαντίου και Μεταβυζαντίου (2ο Μέρος)

Από την εργασία του Άγγελου Σέφκα: 

Οι μεγάλοι Θεωρητικοί του Βυζαντίου και του Μεταβυζαντίου και τα κυρίως θέματά τους Εισαγωγή στη Βυζαντινή Μουσική, (Χειμερινό Εξάμηνο του Ακαδημαϊκού Έτους 2017 - 2018).

Γαβριήλ εκ Ξανθοπούλων,

Ο Γρ. Στάθης, ο μεγάλος μουσικολόγος, φρόντισε
μέσα από τα έργα του να μας παρουσιάσει
τον Ιερομόναχο Γαβριήλ εκ της Μονής των Ξανθοπούλων
(Φωτογραφία προσωπικού αρχείου, Ιωάννινα, Μάιος 2018)

Για τον Ιερομόναχο Γαβριήλ λίγα είναι αυτά που σώζονται και αφορούν στη βιογραφία του. Ένα από τα λιγοστά στοιχεία, όπως προκύπτει από τα γραφόμενα του Γρηγορίου Στάθη, είναι πως ο Γαβριήλ υπήρξε ιερομόναχος στη μονή των Ξανθοπούλων. Στο έργο του, όμως, ξεδιπλώνει μεγάλο μέρος της μουσικής του προσωπικότητας και παρουσιάζει τον τρόπο σκέψης ενός θεωρητικού που ήκμασε στο α’ μισό του 15ου αι.

Πιο συγκεκριμένα, από το έργο του ξεχωρίζουν δύο σπουδαία συγγράμματα. Σο πρώτο έχει τον τίτλο «Ἐξήγησις πάνυ ὠφέλιμος περί τοῦ τί ἐστι Ψαλτική καί τῆς ἐτυμολογίας τῶν σημαδίων ταύτης καί ἑτέρων πολλῶν, χρησίμων καί ἀναγκαί-ων» και το δεύτερο «Περί τῶν ἐν τῇ ψαλτικῇ σημαδίων καί φωνῶν καί τῆς τούτων ἐτυμολογίας». Στα δύο αυτά έργα του Γαβριήλ παρατηρεί κανείς διαβάζοντάς τα μια λιτή και εξαιρετικά κατανοητή γλώσσα. Σε γενικές γραμμές το έργο του μοιάζει να έχει χαρακτήρα επεξηγηματικό, προσπαθεί με πολύ απλό τρόπο να αποσαφηνίσει και να συμβουλεύσει τον αναγνώστη του. 

Από τα παραπάνω εύλογα προκύπτει για τον Γαβριήλ, πως τον διακατείχε ένα αίσθημα ανάγκης διάδοσης της Μουσικής. Ας μην ξεχνάμε πως η εποχή στην οποία έζησε ήταν εποχή φόβου και αγωνίας για την Κωνσταντινούπολη και τις εναπομείνασες βυζαντινές κτίσεις, που έβλεπαν κυριολεκτικά τον εχθρό προ των πυλών. Ίσως αυτές οι συνθήκες πίεζαν τον Γαβριήλ να βρει τρόπο να διαδώσει το δυνατόν ευκολότερα και γρηγορότερα τη Μουσική, κάτι που εξηγεί τον χαρακτήρα του έργου του και την απλή του γλώσσα. 

Για όλους εμάς τους μεταγενέστερους, οι θεωρητικές συγγραφές του Ιερομονάχου Γαβριήλ αποτελούν έναν «μπούσουλα», όχι μόνο για να κατανοήσουμε καλύτερα τη Θεωρία της Μουσικής, αλλά κυρίως για να καταλάβουμε τον τρόπο σκέψης των Βυζαντινών απέναντί της.

Βιβλιογραφία:

Chr.Hannick, G.Wolfram, Gabriel Hieromonachos, Abhandlung über den Kirchengesang, (Wien: Verlag der Östereichischen Akademie der Wissenschaften, 1985).

Μ. Αλεξάνδρου, Εισαγωγή στη Βυζαντινή Μουσική, (Θεσσαλονίκη: University Studio Press, 2016), 67, 68.

Γρ. Στάθης, Οι αναγραμματισμοί και τα μαθήματα της Βυζαντινής Μελοποιίας, ζ’ έκδ. (Αθήνα: Γρ. Στάθης, 2008), 32, 262.

Αφιέρωμα στους Μεγάλους Θεωρητικούς του Βυζαντίου και Μεταβυζαντίου

Αφιέρωμα στους Μεγάλους Θεωρητικούς του Βυζαντίου και Μεταβυζαντίου (1ο Μέρος)

Από την εργασία του Άγγελου Σέφκα: 

Οι μεγάλοι Θεωρητικοί του Βυζαντίου και του Μεταβυζαντίου και τα κυρίως θέματά τους Εισαγωγή στη Βυζαντινή Μουσική, (Χειμερινό Εξάμηνο του Ακαδημαϊκού Έτους 2017 - 2018).

Εισαγωγικά

Μια τέχνη που η ηλικία της κοντεύει τα δύο χιλιάδες έτη σίγουρα έχει γνωρίσει στιγμές ακμής και παρακμής, στις οποίες την οδήγησαν πρόσωπα ή γεγονότα. Έτσι, συμβαίνει και με τη Βυζαντινή Μουσική. Μουσικοί νόες μεγάλου βεληνεκούς υπήρξαν υπεύθυνοι για το άγγιγμα του ναδίρ της. Βέβαια, ποιος μπορεί να αριθμήσει το πλήθος τόσων και τόσων σπουδαίων ανδρών και ποίους από αυτούς να ξεχωρίσει; Και μόνο κάποια ονόματα όπως των Αγιοπολιτών, του Οσίου Ιωάννου του Κουκουζέλους, του Μιχαήλ Βλεμύδου, του Ιωάννου Πλουσιαδηνού, του Ακακίου Φαλκεοπούλου, του Αποστόλου Κώνστα και τόσων άλλων προκαλούν δέος. Ενδεικτικά, με χρονικά και συγγραφικά κριτήρια, παρουσιάζονται στις παρακάτω σελίδες πέντε από τους μεγαλύτερους θεωρητικούς του Βυζαντίου και Μεταβυζαντίου επιδεικνύοντας το έργο και την προσφορά τους στην «Τέχνη του Δαμασκηνού».

Μανουήλ Βρυέννιος

Η αρχή των «Ἁρμονικῶν»
του Μανουήλ Βρυέννιου.

Ο Εμμανουήλ ή, επί το χαριέστερον, Μανουήλ Βρυέννιος υπήρξε «ὁ ἐξοχώτερος τῶν θεωρητικῶν διδασκάλων τῆς μουσικῆς κατά τόν Μεσαίωνα», και συνάμα εξαιρετικός μαθηματικός και αστρονόμος. Γεννήθηκε περί το 1275 στην Κωνσταντινούπολη και η μεγάλη ακμή του σημειώνεται από το 1320 έως τον θάνατό του, το 1340. Αν και το οικογενειακό όνομα «Βρυέννιος» έχει συνδεθεί με πολιτικούς του Βυζαντινίου, ο Μανουήλ δε φαίνεται να έχει κάποια σχέση με αυτούς. Ήδη, από το 1300 δίδασκε σε μεγάλη σχολή της πρωτεύουσας, στην οποία διετέλεσε σχολάρχης. Μαθητής του στο μάθημα της Αστρονομίας εχρημάτισε ο Θεόδωρος Μετοχίτης, ο μετέπειτα Μέγας Λογοθέτης του Ανδρονίκου Β’ του Παλαιολόγου, ενώ ο ίδιος ο Βρυέννιος υπήρξε στενός φίλος και συνεργάτης του Μιχαήλ Η’ του Παλαιολόγου (1223 - 1282).

Ο Μανουήλ Βρυέννιος στηρίχθηκε στις μελέτες και τη διδασκαλία του στον σύγχρονό του Γεώργιο Παχυμέρη (1242 – περ. 1310), αλλά πολύ περισσότερο στους Αλεξανδρινούς μουσικο-μαθηματικούς της ύστερης αρχαιότητας, όπως ο Πτολεμαίος, ο Κοϊντιλιανός ή ο Ευκλείδης. Η επιρροή του φαίνεται ξεκάθαρα στο έργο του «Ἁρμονικά», το οποίο είναι και το μοναδικό του έργο που έχει διασωθεί. Μάλιστα, μεταφράστηκε στα λατινικά και εκδόθηκε ως τρίτομο έργο αρκετά χρόνια αργότερα από τη συγγραφή του. 

Το μεγάλο του αυτό έργο, τα «Ἁρμονικά», αποτελεί μια πραγματική γέφυρα μεταξύ αρχαίας ελληνικής και βυζαντινής μουσικής. Ο Μανουήλ Βρυέννιος παραθέτει μια πληθώρα κοινών τόπων, δείγμα της άμεσης συγγένειας των δύο μουσικών κόσμων. Φροντίζει να σχολιάσει τυχόν διαφορές πως οφείλονται στην εξέλιξη της μουσικής, ενώ άλλες φορές δε διστάζει να παρουσιάσει και δικές του απόψεις. 

Ειδικότερα ανάμεσα στα όσα υπογραμμίζει ως ομοιότητες μεταξύ της αρχαίας και της σύγχρονης προς αυτόν μουσικής είναι: τα τρία γένη, οι οκτώ ήχοι και η διάκριση τους σε κύριους και πλάγιους, η διαίρεση του τόνου, το φαινόμενο της δις διαπασών κλίμακας κ.α. Επιπλέον, διαβάζοντας κανείς τα «Ἁρμονικά» μπορεί εύκολα να διαπιστώσει την «αρχαΐζουσα» στροφή του συγγράμματος, καθώς ο συγγραφέας σχετίζει την αρχαιοελληνική με τη βυζαντινή μουσική σε επιστημονικό και ιστορικό επίπεδο, αποδεικνύοντας την θυγατρικότητα της δεύτερης μέσω της εξέλιξης.

Βιβλιογραφία

J. Freely, Flame of Miletus: The Birth of Science in Ancient Greece (and How it Changed the World), (London & N. York: I. B. Tauris, 2012), 176. 

E. Nicolaidis, Science and Eastern Orthodoxy: From the Greek Fathers to the Age of Globalization, (Baltimore: The John Hopkins University Press, 2011), 26.

Wikipedia, λήμμα «Γεώργιος Παχυμέρης» (ημερ. προσπέλασης: 14.02.2018)

Wikipedia, λήμμα «Μιχαήλ Η’ Παλαιολόγος» (ημερ. προσπέλασης: 14.02.2018)

Μ. Αλεξάνδρου, Εισαγωγή στη Βυζαντινή Μουσική, (Θεσσαλονίκη: University Studio Press, 2016), 67, 68.

Θ. Γεωργιάδου, Η Νέα Μούσα, Συνοπτική, Ιστορική και Τεχνική Μουσική Μελέτη, (Κωνσταντινούπολη: Τύποις Μάρκου Δημητριάδου, 1935), 48.

Γ. Παπαδοπούλου, Συμβολαί εἰς τήν Ἱστορίαν τῆς παρ' ἡμῖν Ἐκκλησιαστικῆς Μουσικῆς, (Αθήνα: Κουτσουλίνου & Αθανασιάδου, 1890), 275, 507.

"Η Βυζαντινή μουσική επιστήμη και καλλιτεχνική δημιουργία"

Η Βυζαντινή μουσική επιστήμη και καλλιτεχνική δημιουργία

Αυτός θα είναι ο τίτλος του Διατμηματικού Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών (Δ.Μ.Π.Σ.), "Βυζαντινή μουσική επιστήμη και καλλιτεχνική δημιουργία" που προκηρύσσεται άλλη μια χρονιά από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, και πιο συγκεκριμένα, από τα Τμήματα Μουσικών Σπουδών και Θεολογίας. Η επίσημη προκήρυξη θα ανακοινωθεί μέχρι τέλος της εβδομάδας, ενώ οι υποψηφιότητες θα γίνονται δεκτές μέχρι τις 20 Σεπτεμβρίου. Τα μαθήματα θα γίνονται τα απογεύματα της Παρασκευής κάθε εβδομάδας.

Σκοπός του Προγράμματος είναι η προαγωγή της γνώσης των μεταπτυχιακών φοιτητών και η ανάπτυξη της έρευνας στην επιστήμη της Βυζαντινής Μουσικολογίας σε επίπεδο ιστορίας, μορφολογίας, βαθιάς θεωρητικής και πρακτικής γνώσης της ασματικής πράξης, παλαιογραφικής εξέλιξης και ανάπτυξης της γνώσης. Με βάση τα παραπάνω επιδιώκεται: α) Η ειδική σπουδή, καλλιέργεια και προαγωγή σύνολης της Βυζαντινής μουσικής επιστήμης και η διεπιστημονική μελέτη της ως μέγιστο και διαχρονικό πολιτιστικό γεγονός. β) Η άρτια συγκρότηση νέων επιστημόνων. γ) Η στελέχωση της ευρύτερης μουσικής εκπαίδευσης και της εκκλησίας με καλύτερα και βαθύτερα καταρτισμένους επιστήμονες μουσικούς - κατόχους υψηλής μουσικής, λειτουργικής και υμνολογικής παιδείας. δ) Η διερεύνηση και σπουδή και ευρεία προβολή των ζητημάτων που σχετίζονται με την ιστορική και πολιτιστική διάσταση του Βυζαντινού, μεταβυζαντινού και νεότερου μουσικού πολιτισμού, των ανθρώπων-καλλιτεχνών και δημιουργών που πρωτοστατούν σε αυτήν και της παγκόσμιας απήχησης του έργου τους.  

Για επιπλέον πληροφορίες ενημερωθείτε από τον ιστότοπο του τμήματος Μουσικών Σπουδών του Α.Π.Θ.: Τμήμα Μουσικών Σπουδών Α.Π.Θ.

Αγρυπνία Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην Ιερά Μονή Γρηγορίου

Αγρυπνία Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην Ιερά Μονή Γρηγορίου

Φωτογραφία της Ι. Μ. Γρηγορίου από την ανατολική πτέρυγα.

Παραθέτουμε ένα ηχητικό απόσπασμα από τον αριστερό χορό από την Αγρυπνία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην Ιερά Μονή Οσίου Γρηγορίου Αγίου Όρους. Στο παρόν ηχητικό ψάλλουν μέλη του Χορού Νέων Ιεροψαλτών (Αλέξιος Καλύβας, Αλέξανδρος Δημητριάδης, Άγγελος Σέφκας) με χοράρχη τον Φώτιο Καλύβα, ενώ στον δεξιό χορό έψαλλε η χορωδία των Πατέρων της Μονης με χοράρχη τον π. Δημήτριο Γρηγοριατη.

Πολύ σύντομα αναμένεται νέο ηχητικό και φωτογραφικό υλικό!

"Τήν γάρ σήν μήτραν...", Ήχος Β'

Το Μεγαλυνάριο της Θείας Λειτουργίας του Μεγάλου Βασιλείου σε ήχο Β'

"Η Γέννησις", τμήμα εικόνος του αγιογραφικού οίκου
της Αδελφότητος της Ι. Μ. Μ. Βατοπαιδίου Αγ. Όρους.

Μία από τις λιγοστές φορές που τελείται πλέον η Θεία Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου είναι και η ημέρα της Παραμονής των Χριστουγέννων. Ωστόσο, όταν αυτή η ημέρα τυχαίνει να είναι Σάββατο ή Κυριακή η Θεία Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου τελείται ανήμερα της μεγάλης Εορτής. Αυτό έχει ως συνέπεια να μην ακούγεται ο Ειρμός της Θ' Ωδής, δηλ. "Μυστήριον ξένον", αλλά το Μεγάλο Μεγαλυνάριο της Θεοτόκου, "Ἐπi σοὶ χαίρει, Κεχαριτωμένη...". 

Με την ευκαίρια της αυριανής όμοιας περίπτωσης επισυνάπτεται η παρακάτω σύνθεση: "Τὴν γὰρ σὴν μήτραν..." σε ήχο Β', από τον Ιεροψάλτη του Ι. Ν. Αγ. Δημητρίου Διαβατών, Άγγελο Σέφκα, βασισμένο σε πανομοιότυπες μουσικές φόρμουλες των Ύμνων της Αγίας Αναφοράς, που προηγούνται του Μεγαλυναρίου, όπως αυτοί επικράτησαν να λέγονται. 

Από μουσικολογικής πλευράς, ο συνθέτης επιλέγει να επικεντρωθεί σε δύο συγκεκριμένα σημεία, στις φράσεις "πλατυτέραν οὐρανῶν" και "πᾶσα ἡ κτίσις δόξα σοι". Στη μεν πρώτη φράση, αντιγράφει τον μεγάλο Πρωτοψάλτη Ιάκωβο τον Πελοποννήσιο (+ 23.04.1800) και την πασίγνωστη σύνθεση του "Ἀγαπήσω σε", προκειμένου να αποδώσει μουσικά το "ύψος" των ουρανών (Γα'). Στη δε καταληκτική φράση "πᾶσα ἡ κτίσις δόξα σοι" παλιλογίζει εκ τρίτου (πᾶσα ἡ κτίσις δόξα σοι, δόξα σοι, ἡ κτίσις δόξα σοι) υπογραμμίζοντας τη σπουδαιότητα της προτροπής να δοξάσει όλη η Κτίση την Μητέρα του Πλάστη, ευχαριστώντας την για την συμμετοχή της στο μυστήριο της Ενανθρωπήσεως του Κυρίου.

Η ομάδα σύνταξης και άπας ο Χορός Ιεροψαλτών σας εύχεται καλά και ευλογημένα Χριστούγεννα!

Η παρουσία του Μουσικού Εργαστηρίου Εκδηλώσεις Ι. Ν. Ζωοδόχου Πηγής (φωτογραφικό υλικό).

Η παρουσία του Τμήματος Βυζαντινής Μουσικής του Πολυάνειου Μουσικού Εργαστηρίου Αγ. Αθανασίου στις Χριστουγεννιάτικες Εκδηλώσεις της Ενορίας Ι. Ν. Ζωοδόχου Πηγής.

Για άλλη μια χρονιά οι ενορίτες του Ι. Ν. Ζωοδόχου Πηγής Αγ. Αθανασίου  ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα για συμμετοχή στον λεγόμενο "Καφέ της Αγάπης" με σκοπό την ενίσχυση του φιλανθρωπικού έργου της Ενορίας. Στην ασφυκτικά γεμάτη αίθουσα του Πνευματικού Κέντρου παρουσιάστηκαν ψαλτοτράγουδα και κάλαντα από τη Γυναικεία Χορωδία, χριστουγεννιάτικα τραγούδια και θεατρικά δρώμενα από τα Κατηχητικά Σχολεία και επίκαιροι ύμνοι από το Τμήμα Βυζαντινής Μουσικής του Πολυάνειου Μουσικού Εργαστηρίου Αγ. Αθανασίου, υπό τη χοραρχία του Πρωτοπρεσβυτέρου π. Σταύρου Σοφοτάσιου. Το ζεστό χειροκρότημα αποτελεί ένα εφαλτήριο για τη συνέχιση της έντονης προσπάθειας για τη διάδοση της Βυζαντινής μας Μουσικής από τους μαθητές και τους διδασκάλους του Εργαστηρίου. Ευχαριστούμε για τη στηρίξη της μεγάλης αυτής προσπάθειας στο πρόσωπό μας και ευελπιστούμε να ανταποκριθούμε στις προσδοκίες σας. 

Απο καρδιάς ευχόμαστε καλά και ευλογημένα Χριστούγεννα και ευτυχισμένο το νέο Έτος!

Εκ του διδακτικού προσωπικού του Μουσικού Εργαστηρίου.

Ακολουθεί φωτογραφικό υλικό από τη σελίδα : fb: Φίλοι Ζωοδόχου Πηγής

"Καφές της Αγάπης" και Χριστουγεννιάτικες Εκδηλώσεις

"Καφές της Αγάπης" και Εορταστικές Εκδηλώσεις στον Ι. Ν. Ζωοδόχου Πηγής Αγ. Αθανασίου.

"οἱ Ποιμένες τὸ θαῦμα κηρύττουσιν...",
Ψηφιδωτό Ι. Ν. Αγ. Αποστόλων Θεσσαλονίκης
(14ος - 15ος αι.)

Για ακόμα μια χρονιά, η Ενορία του Ιερού Ναού Ζωοδόχου Πηγής Αγ. Αθανασίου Θεσσαλονίκης με σκοπό την ενίσχυση του ενοριακού φιλανθρωπικού έργου διοργανώνει τον "Καφέ της Αγάπης", με είσοδο 2 ευρώ. 

Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί στην μεγάλη αίθουσα του Πνευματικού Κέντρου της Ενορίας απέναντι από τον Ι. Ναό. Κατά την διάρκεια της εκδήλωσης θα παρουσιαστεί εορταστικό πρόγραμμα από το κατηχητικό σχολείο της Ενορίας αλλά και σειρά Χριστουγεννιάτικων Ύμνων από το Τμήμα Βυζαντινής Μουσικής του Μουσικού Εργαστηρίου Αγ. Αθανασίου Θεσσαλονίκης του Πολυάνειου Ωδείου Κιλκίς. Θα συμμετέχει και η χορωδία Γυναικών της Ενορίας με τραγούδια και κάλαντα, υπό τη διεύθυνση του Πρωτοπρεσβυτέρου π.  Σταύρου Σοφοτάσιου. 

Η εκδήλωση θα λάβει χώρα την Κυριακή 17 Δεκεμβρίου 2017 μετά το πέρας της Θείας Λειτουργίας στις 11.00 πμ.

Για περαιτέρω πληροφορίες επισκεφθείτε τη σελίδα FB: "Φίλοι Ζωοδόχου Πηγής".